“TASDIQLAYMAN”

Abu Rayxon Beruniy nomidagi

Urganch davlat universiteti rektori v.v.b

_________________S.U.Xodjaniyazov

2025-yil  “___”______________

Bilim sohasi:

700 000 – Muhandislik, ishlov berish va qurilish sohalari

Ta’lim sohasi:

710 000 – Muhandislik ishi

Ta’lim yo‘nalishlari:      

60710200 – Biotexnologiya (oziq-ovqat,oziqa,kimyoviy mahsulotlar va qishloq xo’jaligi)

Fan/modul kodi

B74GENO

O‘quv yili

2025-2026

Semestr

7

ECTS – Kreditlar

5

Fan/modul turi

Majburiy fan

Ta’lim tili

O‘zbek

Haftadagi dars soatlari

4

1.

Fanning nomi

Auditoriya mashg‘ulotlari (soat)

Mustaqil ta’lim (soat)

Jami yuklama

(soat)

Gen va xujayra muhandisligi

Jami: 60 soat

- ma’ruza 30 soat;

- amaliy 16 soat;

-laboratoriya-14

90

150

2.  

  I. Fanning mazmuni

  “Gen va hujayra muhandisligi” fani zamonaviy biotexnologik usullardan foydalanib oziq-ovqat, energetik resurs, atrof-muhit ifloslanishining oldini olish bilan bog‘liq muammolari echimini topish, o‘simlik va hayvon hujayralarining transgen organizmlarini olish, turli stress omillar, bakteriya, zamburug6 va viruslar, gerbitsidlarga chidamli o‘simlik shakllarini yaratish, hujayralaming in vitro tizimida yashashi va ko6payish xususiyatlari, regeneratsiyalanishi va ulaming totipotentligini o‘rganish, o’simliklarni hujayralar kulturasidan foydalanib, dori preparatlar vitaminlar biologik faol moddalar va boshqalami ishlab chiqarishga asoslangan tushunchalarini o‘z ichiga olgan.

Fanni o’qitishdan maqsad - gen va hujayra muxandisligi usullari yordamida mikroorganizmlar hujayrasiga boshqa organizmlami genlarini kiritish va shu genlaming maxsulotlarini olish, o‘simliklaming atrof muhitning stress omillariga qarshi kurashish qobiliyatini oshirish imkoniyatlari bilan tanishtirishdir. Ushbu maqsadga erishish uchun bu fan talabalami nazariy bilimlar, amaliy ko‘nikmalalar, mikrobiologik va biotexnologik hodisa va jarayonlarga uslubiy yondashuv hamda ilmiy dunyoqarashini shakllantirish vazifalarini bajaradi.

II. Asosiy nazariy qism. Ma’ruza mashg’ulotlari

Fan tarkibiga quyidagi mavzular kiradi:

1. mavzu. Gen va hujayralar muxandisligi fanining ahamiyati va asosiy vazifalari
2. mavzu. Molekulyar genetika va molekulyar biologiya gen muhandisligining asosiy poydevori
3. mavzu. Gen muxandisligi fermentlari va DNK bo‘laklarini qirqish va restriksion xaritalarni tuzish
4. mavzu. Nukleotidlar kctma-ketliklarini aniqlash – sekvenirlash
5. mavzu. Rekombinant DNK olish texnologiyasi
6. mavzu. Vektor molekulalar va Transformatsiya
7. mavzu. Genom bibliotekasi
8. mavzu. O’simliklarning genetik muhandisligi va o‘simlik hujayralari transformatsiyasi usullari
9. mavzu. Agrobakteriyalar asosida o‘simliklar transformatsiyasi
10. mavzu. Hayvon hujayralari gen muxandisligi va transgen hayvonlar yaratish texnologiyasi
11. mavzu. Hujayra va to‘qimalar biotexnologiyasi
12. mavzu.  Kallus to‘qimalari kulturasi va gormonga bog‘liq bo‘lmagan o‘simIik to‘qimalari
13. mavzu. Hujayralar suspenziyasi va yakka hujayralar kulturasi
14. mavzu. Ikkilamchi sintez moddalarini olishda kallus hujayralari kulturasi
15. mavzu. Protaplast olish texnologiyasi

Ma’ruza mashg’ulotlari modul tizimida va multimediya qurilmalari bilan jixozlangan auditoriyalarda o’tkaziladi.

II. Amaliy mashg‘ulotlar bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar

Amaliy mashg‘ulotlar uchun quyidagi mavzular tavsiya etiladi:

1. Qishloq xo’jaligi o’simliklarini hosildorligini oshirishda gen muhandisligi
2. Mikroorganizmlarni oziqa muhitlarida o’stirish
3. O’simliklarni klonal ko’paytirish
4. Rekombinant DNK olish
5. Rekombinant RNK olish
6. O’simliklarni transformatsiyalashda agrobakteriyalar o’rni
7. Transgenez nazariyasi va uning ahamiyati.
8. Oqsil biosintezi
9. Gen ekspressiyasining biokimyoviy boshqarilishi
10. Biokimyoviy jarayonlaming genetik regulyasiyasi
11. Xujayra seleksiyasida biotexnologiyaning ahamiyati.
12. O‘simlik xujayra  kulturalashning iqtisodiy ahamiyati.
13. O‘simlik to‘qimalari asosida ikkilamchi metobolitlar sintezini amalga oshirish.
14. O‘simlik xujayra va to‘qimalarida ikkilamchi metobolitlaming to‘planishiga ta’sir etuvchi omillar.
15. O‘simliklar resurslari genofondini saqlab qolishda biotexnologiya.

Amaliy mashg’ulotlari multimedia qurilmalar bilan jixozlangan auditoriyada bir akademik guruxda bir professor-o’qituvchi tomonidan o’tkazilishi zarur. Mashg’ulotlar faol va interaktiv usullar yordamida o’tilishi, mos ravishda munosib pedagogic va axborot texnologiyalari qo’llanilishi maqsadga muvofiq.

III. Laboratoriya  mashg‘ulotlar bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar

1. Mikroorgalizmlami o‘stirish uchun ozuqa muhitlari tayyorlash.
2. Bakterial shtammlami saqlashni o‘rganish.
3. Mikroorganizm koloniyalariniyoppasiga ekish uslublarini o‘rganish.
4. Plazmid DNKsini ajratish va tozalash uslublari
5. Plazmid DNKsining restriksion tahlili
6. Agarozali gelda DNK elektroforezini amalga oshirish.
7. Go‘za o‘simligi xujayrasidan yadro ajratib olish uslubi.
8. O‘simlik bargidan DNK ajratish
9. O‘simlik hujayrasidan RNK ajratish
10. O‘simlik hujayrasidan oqsil ajratish  
11. Protoplastlami olish usuli.
12. O‘simlik hujayra va to‘qimalarini o‘stirish uchun ozuqa muhitini tayyorlashni o6ganish.
13. Ajratilgan ocsimlik hujayralari va to4qimalari bilan ishlash jarayonida sterillash usullarini o6rganish.
14. Steril o‘simtalar o‘stirishni amalga oshirish.
15. Kartoshkaning apikal meristemasini ajratish va o‘stirish

Laboratoriya ishlari multimedia qurilmalar bilan jixozlangan auditoriyada bir akademik guruxda bir professor-o’qituvchi tomonidan o’tkazilishi zarur. Mashg’ulotlar faol va interaktiv usullar yordamida o’tilishi, mos ravishda munosib pedagogic va axborot texnologiyalari qo’llanilishi maqsadga muvofiq.

IV. Mustaqil ta’lim va mustaqil ishlar

1. Kultivatsiyalanayotgan o‘simlik xujayralari bilan mikroorganizmaming sun’iy assotsiatsiyasini yaratish.
2. O’simliklaming xosildorligini oshirishda biotexnologiya.
3. DNK nukleotidlari ketma-ketligini aniqlash va DNK bolaklarini sintezlash.
4. Transgenez nazariyasi va uning ahamiyati. 
5. Prokariot va eukariot hujayralar genomining biokimyoviy xususiyatlari.
6. Oqsil biosintezi va uning genetik darajadagi regulyasiyasi
7. Genlar ekspressiyasining biokimyoviy boshqarilishi
8. Biokimyoviy jarayonlaming genetik regulyasiyasi
9. DNK va genetik kodning mohiyati hamda uning biokimyoviy isbotlari.
10. Xujayralar seleksiyasida biotexnologiyaning ahamiyati.
11. O‘simlik xujayralarini kulturalashning iqtisodiy ahamiyati.
12. O‘simlik to‘qimalaridan foydalanib ikkilamchi metobolitlar sintezini amalga oshirish.
13. O‘simlik xujayra va to‘qimalarida ikkilamchi metobolitlaming to‘planishiga ta’sir etuvchi omillar.
14. O‘simliklar resurslari genofondini saqlab qolishda biotexnologiya.
15. O’simlik xujayralari kulturalaridan foydalanish istiqbollari.
16. Somatik xujayralar kulturasi/

Mustaqil ta’lim bo’yicha talabalar referat, taqdimot materiallari, Google Apps (gurux bo’lib xujjat, jadval, prezentasiya, test tayyorlash), SWOT (muammoni SWOT tahlil qilish) va x.k tayyorlash va uni ximoya etish tavsiya qilinadi.

3.

 Fan o‘qitilishining natijalari (shakllanadigan kompetensiyalar)

Fanni o’zlashtirish natijasida talaba;

genom va hujayra muxandisligining vazifalari;

• oqsillar biosintezining umumiy sxemasi;

• genetik kod tushunchalari;

• gen muxandisligida ishlatiladigan fermentlar;

 • plazmida;

• vektorlar tushunchasi;

• rekombinant DNK texnologiyasi;

• gen muxandisligida E.coli ni roli;

• yot genlami o‘simlik hujayrasiga kirgizish yo‘llari;

• hujayra muxandisligi to‘g‘risida tasawurga ega bo‘lishi;

• gen, transkripsiya, protsessing, translyasiya va genetik kodni;

• vektorlami plazmidalardan farqini;

 • rekombinant DNK texnologiyasini;

• vektomi probirkadan hujayraga ko‘chirish, transformatsiya jarayonini;

• DNK-vektomi ekspressiya tizimiga transfeksiyasi;

• prokariot genlaming ekspressiyasini o‘ziga xosligi;

• aloxida va qarindosh genlami klonlash;

• gen muxandisligida E.coli ning rolini;

• insulinni gen muxandislik metodi yordamida olishni;

• hayvon hujayralari transformatsiyasining usullarini bilishi va ulardan foydalana olishi;

• gen muxandisligida yuqori sifatli vektorlaming xususiyatlari, restriksiya va ligirlash bilishi va ulardan foydalana olishi;

• gibridoma texnologiyasi;

• genomni konstruksiya qilishning prinsiplari;

 • mikroorganizmlar, o‘simliklar va hayvonlami klonlash;

• odamni klonlash muammolari;

• transgen hayvonlar xaqida tasawurga ega bo‘lishi

• kerakli xususiyatlarga ega bo‘lgan o‘simliklar yaratish, hayvon hujayralari transfeksiyasi;

• biotexnologik ishlab chiqarishda xom ashyo va produtsentlar xaqida;

• to‘qimalami o‘stiruvchi peptid vaktorlari va boshqa biologik mahsulotlaming yangi avlodlari bo‘yicha ко‘nikmalariga ega bo’lishi kerak.

4.

 Ta’lim texnologiyalari va metodlari:

• Ma’ruza
• Interfaol keys studylar
• Seminarlar (mantiqiy fikrlash, texkor savol-javob)
• Guruxlarda ishlash
• Taqdimotlarni qilish
• Individual loyixalar
• Jamoa bo’lib ishlah
• Ximoya qilish uchun loyixalar.

5.

Kreditlarni olish uchun talablar:

Fanga oid nazariy va  uslubiy tushunchalarni to’liq o’zlashtirish, taxlil natijalarini to’g’ri aks ettira olish, o’rganilayotgan jarayonlar xaqida mustaqil fikrlay olish, joriy va oraliq nazorat shakllarida berilgan vazifa xamda topshiriqlarni bajarish, yakuniy nazorat bo’yicha test yoki yozma ishni topshirish.

6.

Asosiy adabiyotlar

1. Шевелуха В.С. Сельскохозяйсивенная биотехнология/Высщая школа-2008, 710 стр, Учебник.
2. R.Artikova, S.Murodova. Qishloq xo‘jalik biotexnologiyasi. Darslik. -Т.: «Fan va texnologiya», 2010, 252 bet
3. Артикова Р.М., Мурадова С.С. Қишлоқ хўжалик биотехнологияси, Дарслик, Тошкент, ТошДАУ, 2011 йил, 290 бет.
4. Қ.Давранов. Биотехнология: илмий, амалий ва услубий асослари, Монография, Тошкент-2008, 506 бет
5. Давранов Қ.Д, Хўжамшукуров Н.А. Умумий ва техник микробиология. Дарслик, Ўзбекистон нашриёти, 2004 йил, 274 бет.
6. Зупаров М.А. ва бошқ. Қишлоқ хўжалик биотехнологияси (лаборатория машғулотларини ўтказиш учун қўлланма), ТошДАУ нашриёти, 2016 й, 98 бет.
7. A.Tadjiev va boshq. Mikrobiologiya.Darslik/Xorazm nashr/ 2023y, 245 b
8. A.Tadjiev va boshq. Agrobiotexnologiya. O’quv qo’llanma/ Xorqzm nashr/ 2023 y, 142 b
9.  A.Tadjiev va boshq. Agrobiotexnologiya. Izohli lug’at/Xorazm nashr/ 237 b
10. Zikryaev A., Mirxamidova P. Biologik kimyo va molekulyar biologiya. Darslik. T.:Tafakkur bo’stoni.2013.-223b

Qo’shimcha adabiyotlar

1. Дягтерев Н.М.Клонирование. Спб, Невский проспект, учебно методическое пособие, 2002,128 стр.
2. Сиренов В.Ж. Основы биотехнологии. Кулбтивирование изолированных клеток и тканей растений. Улан-Уде, ВСГТУ, 2003-58 стр, Учебно методическое пособие.
3. Артикова Р.М., Мурадова С.С. Қишлоқ хўжалик биотехнологияси, Дарслик, Тошкент, Фан ва технология нашрёти, 2010 йил, 56 бет.
4. Sattarov A.S. Biotexnologiya fanidan amaliy  mashg’ulotlari. O’quv uslubiy qo’llanma, Termiz 2019 yil, 76 bet.
5. Raxmatov N.A., Maxmudov T.M., Mirzaev S. Biokimyo. Darslik -Т.: Ta’lim, 2009.528
6. Musaev X.N., Axmedova N.X. Kimyoviy mikrobiologiya.Darslik. -T. Fan va texnologiya. 2012.-428 b

Internet saytlari

1. www.texnologiya.ru
2. www.bilimdon.uz
3. www.ref.uz
4. www.ziyonet.uz

7.

Fan dasturi Abu Rayxon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti Kengashning 2025 yil “___”__________dagi____-sonli bayonnomasi bilan tasdiqlangan.

8.

Fan/modul uchun mas’ul :

A.Yu.Tadjiev - UrDU “Biotexnologiya” kafedrasi dots., b.f.n.

R.R.Shixnazarov -UrDU “Biotexnologiya” kafedrasi stajor o’qituvchisi

Z.H.Qutlimurodova -UrDU “Biotexnologiya” kafedrasi stajor o’qituvchisi

9.

Taqrizchi :

N.M.Ibragimova- UrDU “Biotexnologiya” kafedrasi dots., b.f.f.d.

• - Xorazm Ma’mun Akademiyasi kichik ilmiy xodimi